دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

290

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

كنار آن براى نطاق‌ها ، يك اسطرلاب ، ساعتهاى آبى ، كره‌ارض كه نشانگر آفريقا ، آسيا و اروپا بود و نيز آلات مختلف هندسى ساخته شده بود ؛ اين رصدخانه كوچك شايد حاوى ابزار راهنما هم بود ، امّا بهرحال كاركنان كمى نداشت چون چهار يا پنج نفر سر يك آلت رصد گماشته شده بودند ، دو يا سه نفر رصدكننده بودند ، يك نفر تصدى ثبت خوانده‌ها را داشت و يك نفر هم وظايف گوناگونى را به انجام مىرساند . در مورد كارهايى كه در اين رصدخانه به انجام مىرسيد ، مديون اطلاعات شاعر معروف علاء الدين منصور هستيم . او از يك ذات‌الحلق به منظور تعيين عرض و طول اجرام سماوى صحبت مىكند ؛ و يك سدس فخرى براى يافتن ميل آفتاب و ساير « فواصل » از خط استوا ؛ و يك نطاق عظيم سمتى براى سمت‌ها و ارتفاعات ؛ يك نطاق چوبى يا آليداد با دو ديدبانى براى بررسى حركت عطارد و زهره و نيز تعيين زواياى ارتفاع و « فواصل » سمت‌الرأسى ؛ آليداد اختلاف منظرى براى همه زواياى ارتفاع و اختلاف منظره ماه ؛ « آلتى با دو حفره » براى بررسى قطرهاى اجرام سماوى و پديده‌هاى كسوف ؛ « آلتى همراه با علاقه‌هايى » به منظور تعيين موقعيت اعتدالين كه گفته مىشد بوسيله تقىالدين براى جايگزينى با وسيله تعيين اعتدال اختراع شده بود ؛ و بالاخره المشبهه بالمناطق . اين از اختراعات تقى الدين بر پايه المجسط بطلميوس بود كه كاربرد آن كاملا روشن نشده است . منصور درباره آن مىنويسد : به‌علاوه ، با كمك مشبّهه و بر اثر رصدهاى دقيق پرتو ستاره زهره ، سومين فلك روشن‌تر و واضح‌تر مىشود و آليداد سنيدى و يك ساعت مكانيكى همراه با زنجيره‌اى از چرخهاى دندانه‌دار و با كمك اندازه‌گيريهاى دقيق و سنجش با ساعت تصعيد اجرام سماوى معين مىشود و با آليداد دقيق و ويژه آليداد غريبى كه منجمان بدان نام « سنيدى » داده‌اند « 1 » همه رمزها و علائم كائنات دقيقا هويدا مىگردد . « 2 »

--> ( 1 ) - شايد از وسايل هندسى براى حكاكى اسطرلاب و غيره بوده است . ( 2 ) - سايلى ، « اشعار علاء الدين منصور » متن ص 453 ، ترجمه ، صص 9 - 478 .